هدف یادگیری این درس، تفکیک دقیق میان دارایی، اوراق بهادار، قرارداد، صندوق و شاخص است. در پایان این درس می‌توانید این پنج مفهوم را به‌جای یکدیگر به کار نبرید و هرکدام را در جایگاه درست خود بشناسید.
این پنج مفهوم — به‌ویژه دارایی و اوراق بهادار — اغلب به‌جای یکدیگر به کار می‌روند، اما به یک چیز اشاره نمی‌کنند.
دارایی مفهومی گسترده برای چیزی است که دارای ارزش اقتصادی یا حقوق اقتصادی است. اوراق بهادار به دسته‌ای از ابزارهای مالی با ویژگی‌های مشخص حقوقی و اقتصادی اشاره می‌کند.
قرارداد توافقی است که حقوق و تعهدات طرفین را مشخص می‌کند و می‌تواند پایه بسیاری از ابزارهای مالی باشد.
صندوق ساختاری است که سرمایه چند سرمایه‌گذار را در یک وسیله سرمایه‌گذاری جمع می‌کند. آنچه سرمایه‌گذار در اختیار دارد معمولاً واحد یا سهم صندوق است.
شاخص معمولاً معیاری برای اندازه‌گیری یا نمایش عملکرد یک مجموعه مشخص از دارایی‌ها یا بازار است و خودش لزوماً یک دارایی قابل‌خرید نیست.
پس تفاوت اصلی در ماهیت، کارکرد و نوع رابطه‌ای است که هر مفهوم با ارزش اقتصادی و سرمایه‌گذاری دارد.
چرا این مفهوم مهم است؟
زبان بازارهای مالی پر از کلماتی است که در گفت‌وگوی روزمره نزدیک به هم به نظر می‌رسند. برای نمونه ممکن است این جملات را بشنویم:
- «این یک دارایی است.»
- «این اوراق بهادار است.»
- «این صندوق است.»
- «این قرارداد است.»
- «شاخص امروز بالا رفت.»
اما این جملات درباره پنج نوع مفهوم متفاوت صحبت می‌کنند. اگر این تفاوت‌ها روشن نباشد، احتمال بروز چند خطای رایج وجود دارد.
- ابزار را با ساختار سرمایه‌گذاری اشتباه بگیریم.
- شاخص را با دارایی یکی بدانیم.
- قرارداد را صرفاً به‌عنوان یک «دارایی» ببینیم.
- صندوق را معادل مجموعه‌ای از دارایی‌ها بدانیم.
- یا تصور کنیم هر چیزی که در بازار معامله می‌گردد دقیقاً یک نوع مفهوم دارد.
هدف این درس حفظ یک واژه‌نامه دقیق برای درس‌های بعدی است.
این پنج مفهوم را چگونه می‌توان دسته‌بندی کرد؟
به جای اینکه این پنج مفهوم را روی یک خط قرار دهیم، بهتر است آن‌ها را از نظر نوع مفهوم دسته‌بندی کنیم.
| مفهوم | نوع مفهوم |
| دارایی | ارزش یا حق اقتصادی |
| اوراق بهادار | دسته‌ای مشخص‌تر از ابزارهای مالی |
| قرارداد | توافقی که حقوق و تعهدات طرفین را شکل می‌دهد |
| صندوق | ساختار جمعی برای تجمیع و سرمایه‌گذاری منابع |
| شاخص | معیار یا نماینده‌ای برای اندازه‌گیری |
این جدول یک طبقه‌بندی آموزشی است، نه یک تعریف حقوقی جامع برای همه حوزه‌های قضایی.
نکته مهم آن است که این مفاهیم می‌توانند با هم ارتباط داشته باشند. برای مثال، یک صندوق ممکن است دارایی‌های مختلفی در اختیار داشته باشد و سرمایه‌گذار مالک واحدهای صندوق باشد. یک قرارداد مشتقه می‌تواند نسبت به یک دارایی پایه تعریف گردد. یک شاخص می‌تواند عملکرد مجموعه‌ای از دارایی‌ها را اندازه‌گیری کند.
این پنج مفهوم هرکدام چه ویژگی‌ای دارند؟
دارایی چیست؟
دارایی را می‌توان نقطه شروع این بحث دانست. در ساده‌ترین سطح، دارایی چیزی است که برای یک فرد یا نهاد دارای ارزش اقتصادی یا حقوق اقتصادی باشد.
در دنیای مالی، دارایی‌ها می‌توانند شکل‌های متفاوتی داشته باشند:
- دارایی‌های مالی.
- دارایی‌های واقعی.
- مطالبات و حقوق اقتصادی.
- اشکال دیگری از ارزش قابل شناسایی.
بنابراین «دارایی» یک چتر مفهومی نسبتاً گسترده است. به همین دلیل نباید فرض کنیم هر دارایی الزاماً یک اوراق بهادار، صندوق یا شاخص است.
اوراق بهادار چیست؟
اوراق بهادار را می‌توان به‌عنوان یک دسته مشخص‌تر از ابزارهای مالی در نظر گرفت. این دسته معمولاً با ایجاد یک حق یا منفعت مالی برای دارنده همراه است.
نمونه‌های رایج می‌توانند شامل:
- سهام.
- برخی اوراق بدهی.
- برخی واحدهای سرمایه‌گذاری.
اما تعریف دقیق «security» می‌تواند به چارچوب حقوقی و مقرراتی حوزه مربوط وابسته باشد. بنابراین در این درس بهتر است روی مرز مفهومی تمرکز کنیم. دارایی یک مفهوم گسترده‌تر است؛ اوراق بهادار یک طبقه مشخص‌تر از ابزارهای مالی است.
قرارداد چیست؟
قرارداد اساساً یک توافق میان طرفین درباره حقوق و تعهدات است. در بازارهای مالی، قرارداد اهمیت زیادی دارد زیرا بسیاری از روابط اقتصادی از طریق قرارداد شکل می‌گیرند.
مثلاً در یک قرارداد مالی معمولاً موارد زیر مشخص می‌گردد:
- چه کسی چه چیزی را ارائه می‌کند.
- چه چیزی در آینده اتفاق می‌افتد.
- پرداخت‌ها چگونه انجام می‌گیرند.
- چه شرایطی برای طرفین وجود دارد.
قرارداد الزاماً معادل «دارایی قابل معامله» نیست. در برخی ابزارها، خود قرارداد بخش اصلی رابطه اقتصادی است؛ در برخی موارد نیز قرارداد چارچوب حقوقی یک رابطه مالی را تعیین می‌کند.
صندوق چیست؟
صندوق را بهتر است به‌عنوان یک ساختار سرمایه‌گذاری جمعی ببینیم. فرض کنید صد سرمایه‌گذار هرکدام بخشی از سرمایه خود را وارد یک ساختار مشترک کنند. صندوق می‌تواند این منابع را طبق چارچوب و هدف مشخص در دارایی‌های مختلف به کار بگیرد.
در اینجا باید دو چیز را از هم جدا کنیم:
- دارایی‌های داخل صندوق.
- واحد یا سهمی که سرمایه‌گذار در صندوق دارد.
این دو یکی نیستند. مثلاً اگر صندوق فرضی «الف» سهام چند شرکت را در اختیار داشته باشد، سرمایه‌گذاری فرد در واحدهای صندوق چیز دیگری است. این سرمایه‌گذاری لزوماً به معنی مالکیت مستقیم تک‌تک آن سهام به نام فرد نیست.
این تفکیک برای فهم ساختار صندوق‌ها بسیار مهم است.
شاخص چیست؟
شاخص معمولاً یک معیار اندازه‌گیری یا نماینده آماری برای مجموعه‌ای از دارایی‌ها، شرکت‌ها یا وضعیت یک بازار است. این معیار به ما کمک می‌کند چیزی را اندازه‌گیری و دنبال کنیم.
مثلاً یک شاخص فرضی می‌تواند عملکرد مجموعه‌ای از سهام را طبق قواعد مشخص دنبال کند.
در اینجا یک اشتباه مهم وجود دارد: شاخص لزوماً خودِ دارایی نیست.
وقتی می‌گوییم «شاخص افزایش یافت»، منظور این نیست که یک دارایی فیزیکی یا یک سهم واحد به همان شکل در اختیار ما است. شاخص بیشتر یک معیار، محاسبه یا نماینده است.
البته ممکن است ابزارهای مالی مختلفی برای ایجاد exposure به عملکرد یک شاخص طراحی گردند. اما آن ابزار با خود شاخص یکی نیست.
این مفاهیم چگونه به هم متصل می‌گردند؟
اکنون می‌توان رابطه آن‌ها را در یک مثال ساده دید.
فرض کنید یک صندوق فرضی وجود دارد. این صندوق:
- از سرمایه‌گذاران منابع جمع می‌کند.
- واحدهای صندوق را در اختیار سرمایه‌گذاران قرار می‌دهد.
- این منابع را در مجموعه‌ای از دارایی‌ها سرمایه‌گذاری می‌کند.
- ممکن است عملکرد خود را با یک شاخص مقایسه کند.
- روابط میان صندوق، سرمایه‌گذاران و طرف‌های دیگر از طریق قراردادها و اسناد مربوط سازمان‌دهی می‌گردد.
در این مثال:
- دارایی‌ها چیزهایی هستند که صندوق در آن‌ها ارزش اقتصادی نگهداری می‌کند.
- واحد صندوق چیزی است که سرمایه‌گذار در ساختار صندوق در اختیار دارد.
- قراردادها و اسناد روابط و حقوق طرفین را مشخص می‌کنند.
- شاخص می‌تواند معیار سنجش یا نماینده یک مجموعه باشد.
- برخی از این ابزارها، بسته به ساختار و حوزه حقوقی، می‌توانند در طبقه اوراق بهادار قرار بگیرند.
این مثال نشان می‌دهد که یک رابطه مالی می‌تواند همزمان چند مفهوم را در خود داشته باشد، بدون اینکه این مفاهیم مترادف باشند.
هنگام مواجهه با یک مفهوم مالی جدید چه سؤال‌هایی باید پرسید؟
هرگاه با یک ابزار یا مفهوم مالی جدید روبه‌رو شدید، به جای اینکه فوراً آن را «دارایی» بنامید، این پنج سؤال را بپرسید.
- سؤال اول: ماهیت اقتصادی چیست؟ آیا با یک حق اقتصادی، یک دارایی واقعی، یک ابزار مالی یا چیز دیگری مواجهیم؟
- سؤال دوم: آیا ابزار یا حق مالی مشخصی وجود دارد؟ اگر بله، باید بررسی کنیم آیا در طبقه اوراق بهادار جای می‌گیرد یا در طبقه دیگری از ابزارهای مالی.
- سؤال سوم: رابطه طرفین چگونه شکل می‌گیرد؟ آیا یک قرارداد حقوق و تعهدات طرفین را مشخص می‌کند؟
- سؤال چهارم: آیا با یک ساختار جمعی روبه‌رو هستیم؟ اگر سرمایه چند نفر در یک ساختار مشترک جمع گشته، ممکن است با یک صندوق یا ساختار مشابه روبه‌رو باشیم.
- سؤال پنجم: آیا چیزی که می‌بینیم فقط یک معیار اندازه‌گیری است؟ اگر مفهوم برای سنجش عملکرد مجموعه‌ای از دارایی‌ها استفاده می‌گردد، احتمالاً با یک شاخص سروکار داریم، نه با یک دارایی مستقل.
یک تست ساده: آیا داریم درباره «چیزی با ارزش اقتصادی»، «ابزار مالی»، «رابطه حقوقی»، «ساختار سرمایه‌گذاری» یا «معیار اندازه‌گیری» صحبت می‌کنیم؟ این سؤال معمولاً اولین لایه ابهام را برطرف می‌کند.
چه اشتباهاتی در تفکیک این پنج مفهوم رایج است؟
در تفکیک این پنج مفهوم، چند اشتباه به‌طور مکرر رخ می‌دهد.
نخستین اشتباه — هر دارایی را اوراق بهادار دانستن: دارایی یک مفهوم گسترده‌تر است و اوراق بهادار یک طبقه مشخص‌تر از ابزارهای مالی است.
دومین اشتباه — یکی دانستن صندوق با دارایی‌های داخل آن: سرمایه‌گذار ممکن است واحدهای صندوق را در اختیار داشته باشد. صندوق، در عین حال، دارایی‌های متعددی را در اختیار دارد.
سومین اشتباه — تصور شاخص به‌عنوان یک دارایی قابل خرید: شاخص معمولاً یک معیار اندازه‌گیری یا نماینده است. اگر ابزاری برای کسب exposure به آن وجود داشته باشد، آن ابزار با خود شاخص یکی نیست.
چهارمین اشتباه — معادل دانستن قرارداد با دارایی در همه حالت‌ها: قرارداد ابتدا یک رابطه حقوقی میان طرفین را تعریف می‌کند. ویژگی اقتصادی و قابلیت معامله آن به نوع قرارداد و ساختار مربوط بستگی دارد.
پنجمین اشتباه — محدود کردن یک مفهوم به فقط یک دسته: در مالی، یک رابطه اقتصادی می‌تواند همزمان از چند زاویه توصیف گردد. مثلاً یک واحد صندوق می‌تواند از منظر ساختار، بخشی از یک صندوق باشد. از منظر طبقه‌بندی مالی و حقوقی نیز می‌تواند ویژگی‌های یک اوراق بهادار را داشته باشد. بنابراین باید همیشه بپرسیم از چه زاویه‌ای در حال طبقه‌بندی هستیم؟
این پنج مفهوم را در نهایت چگونه باید جمع‌بندی کرد؟
پنج مفهوم این درس را به یک واژه تقلیل ندهید.
- دارایی: ارزش یا حق اقتصادی.
- اوراق بهادار: دسته‌ای مشخص‌تر از ابزارهای مالی.
- قرارداد: توافقی که حقوق و تعهدات طرفین را شکل می‌دهد.
- صندوق: ساختار جمعی برای تجمیع و سرمایه‌گذاری منابع.
- شاخص: معیار یا نماینده‌ای برای اندازه‌گیری مجموعه‌ای از دارایی‌ها یا وضعیت بازار.
نکته اصلی درس چنین است:
این مفاهیم در یک سطح از طبقه‌بندی قرار ندارند. یکی درباره ارزش اقتصادی است، دیگری درباره ابزار مالی، دیگری درباره رابطه حقوقی، دیگری درباره ساختار سرمایه‌گذاری و دیگری درباره اندازه‌گیری.
وقتی این مرزها روشن گردند، خواندن ابزارهای مالی پیچیده‌تر در درس‌های بعدی بسیار ساده‌تر می‌گردد.
پرسش و پاسخ
دارایی مفهومی گسترده برای چیزی است که دارای ارزش اقتصادی یا حقوق اقتصادی است. اوراق بهادار دسته‌ای مشخص‌تر از ابزارهای مالی است که معمولاً با یک حق یا منفعت مالی همراه است. قرارداد توافقی است که حقوق و تعهدات طرفین را مشخص می‌کند. صندوق ساختاری جمعی است که سرمایه چند سرمایه‌گذار را در یک وسیله سرمایه‌گذاری جمع می‌کند. شاخص نیز معیاری برای اندازه‌گیری یا نمایش عملکرد یک مجموعه است و خودش دارایی قابل‌خرید نیست.
صندوق یک ساختار سرمایه‌گذاری جمعی است که منابع چند سرمایه‌گذار را جمع می‌کند و در دارایی‌های مختلف به کار می‌گیرد. آنچه سرمایه‌گذار واقعاً در اختیار دارد، واحد یا سهم صندوق است، نه مالکیت مستقیم تک‌تک دارایی‌های داخل آن. برای نمونه اگر یک صندوق فرضی سهام چند شرکت را در اختیار داشته باشد، سرمایه‌گذاری در واحدهای آن صندوق معنای دیگری دارد. این تفکیک برای فهم ساختار صندوق‌ها بسیار مهم است.
شاخص معمولاً یک معیار اندازه‌گیری یا نماینده آماری برای مجموعه‌ای از دارایی‌ها یا وضعیت یک بازار است، نه خودِ یک دارایی. وقتی می‌گوییم «شاخص افزایش یافت»، منظور این نیست که یک دارایی فیزیکی یا یک سهم واحد در اختیار ما قرار دارد. ممکن است ابزارهای مالی مختلفی برای ایجاد exposure به عملکرد یک شاخص طراحی گردند، اما آن ابزار با خود شاخص یکی نیست.
خیر. قرارداد ابتدا یک توافق میان طرفین درباره حقوق و تعهدات است و رابطه حقوقی آن‌ها را شکل می‌دهد. در برخی ابزارها، خود قرارداد بخش اصلی رابطه اقتصادی است؛ در برخی موارد دیگر نیز صرفاً چارچوب حقوقی یک رابطه مالی را تعیین می‌کند. ویژگی اقتصادی و قابلیت معامله هر قرارداد، به نوع آن و ساختار مربوط بستگی دارد.